Căng thẳng bao trùm hai tuyến hàng hải chiến lược Hormuz và Bab el-Mandeb, nhưng sau khi vượt 100 USD/thùng, giá dầu Brent lại nhanh chóng quay về dưới 85 USD/thùng. Điều gì kìm hãm giá dầu?

Một phần câu trả lời nằm ở Kho dự trữ Dầu mỏ chiến lược (SPR) của Mỹ. Khi tình trạng gián đoạn nguồn cung kéo dài, giá dầu đáng lẽ phải tiếp tục tăng. Nhưng thị trường không chỉ tính lượng dầu bị mất, mà còn đánh giá liệu phần thiếu hụt đó có thể được bù đắp và trong bao lâu. SPR là một trong những công cụ quan trọng cho mục tiêu này. Tuy nhiên, SPR không thể tạo nguồn cung mới, mà chỉ đưa một phần dầu dự trữ ra thị trường để giảm bớt áp lực ngắn hạn.

SPR là lớp đệm ngắn hạn, không phải nguồn cung thay thế

Trong lịch sử, SPR được sử dụng khi có cú sốc nguồn cung lớn. Năm 1991, Chiến tranh Vùng Vịnh bùng nổ, Mỹ giải phóng 17,3 triệu thùng. Quyết định này, cùng với sự phối hợp từ các nước thuộc Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD), đã giúp ổn định tâm lý thị trường và hạ nhiệt giá.

Năm 2005, sau bão Katrina làm gián đoạn hoạt động khai thác, vận chuyển và lọc dầu tại Vịnh Mexico, Mỹ tiếp tục rút khoảng 20,8 triệu thùng từ SPR dưới hình thức bán và cho vay, giúp nhiều nhà máy duy trì hoạt động trong thời gian khôi phục hạ tầng.

Năm 2022, sau khi xung đột Nga-Ukraine bùng nổ, Washington lại giải phóng 180 triệu thùng. Theo Bộ Tài chính Mỹ, chương trình phối hợp với Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) đã giúp giá xăng tại Mỹ thấp hơn 0,05-0,1 USD/lít so với kịch bản không can thiệp.

Ba lần can thiệp trên cho thấy mục đích của SPR là giúp thị trường vượt qua thiếu hụt trước mắt. Khi nguồn cung phục hồi hoặc nhu cầu điều chỉnh giảm, vai trò của SPR cũng giảm theo. Đây là công cụ giúp thị trường có thêm thời gian, chứ không thể thay thế lâu dài những gián đoạn nguồn cung.

Đợt can thiệp tại Hormuz đẩy SPR xuống mức thấp nhất hơn 40 năm

Trong cuộc khủng hoảng eo biển Hormuz, Mỹ cam kết giải phóng 172 triệu thùng. Đến tuần kết thúc ngày 17/7, lượng dầu trong SPR chỉ còn 311,4 triệu thùng, giảm hơn 104 triệu thùng kể từ cuối tháng 2 và xuống mức thấp nhất kể từ tháng 3/1983.

Phần lớn lượng dầu lần này được giải phóng dưới hình thức cho vay thay vì bán vĩnh viễn. Cơ chế này giúp thị trường có thêm nguồn cung trong hiện tại, nhưng cũng đồng thời tạo ra nhu cầu mua lại trong tương lai. Những thùng dầu được giải phóng hôm nay sẽ phải quay trở lại SPR trong vài năm tới.

SPR quan trọng, nhưng không phải là duy nhất. Theo Cơ quan Thông tin Năng lượng Mỹ (EIA), thị trường còn hấp thụ cú sốc nguồn cung thông qua nhiều cơ chế khác như các tuyến vận tải thay thế hay sự suy giảm nhu cầu khi giá năng lượng duy trì ở mức cao.

Theo JPMorgan, Trung Quốc mới là quốc gia góp phần giảm bớt đáng kể tác động của tình trạng thiếu hụt nguồn cung trong thời gian qua. Ngân hàng này ước tính Trung Quốc đã giảm khoảng 5 triệu thùng dầu nhập khẩu, qua đó giúp giải tỏa một phần áp lực nguồn cung trên thị trường toàn cầu. JPMorgan cũng cho rằng với lượng dầu dự trữ hiện tại, Trung Quốc vẫn có thể duy trì mức nhập khẩu thấp hơn 4 triệu thùng/ngày trong ba tháng tới, tiếp tục tạo thêm “bộ đệm” cho thị trường.

Số liệu nhập khẩu thực tế của Bloomberg càng phản ánh rõ hơn diễn biến này. Theo đó, trong tháng 6, Trung Quốc chỉ nhập khẩu bình quân 6,2 triệu thùng/ngày, mức thấp nhất trong hơn một thập kỷ. Dù nhập khẩu được dự báo tăng trở lại trong tháng 7, nhu cầu từ quốc gia nhập khẩu dầu lớn nhất thế giới vẫn chưa thực sự phục hồi mạnh. Bên cạnh đó, kỳ vọng một phần nguồn cung bị gián đoạn sẽ sớm quay trở lại cũng góp phần làm dịu tâm lý thị trường.

Tuy nhiên, đây có thể là trạng thái tạm thời. JP Morgan đưa ra dự báo nếu lượng dầu nhập khẩu của Trung Quốc tăng trở lại thêm khoảng 1 triệu thùng/ngày từ tháng 9, giá dầu có thể tăng thêm khoảng 3 USD/thùng. Điều này cho thấy số liệu nhập khẩu suy yếu của quốc gia tiêu thụ số 1 hiện nay giữ giá dầu ở mức thấp trong ngắn hạn nhưng có thể thay đổi khi nhu cầu hồi phục.

Đánh giá tác động của SPR lên thị trường

Theo ông Nguyễn Đức Dũng - Phó Tổng Giám đốc Sở Giao dịch Hàng hóa Việt Nam (MXV), ảnh hưởng của SPR đến Việt Nam được truyền dẫn qua chuỗi: nguồn cung dầu toàn cầu → giá dầu thành phẩm châu Á → giá cơ sở → giá bán lẻ trong nước. Việc Mỹ giải phóng SPR có thể giúp hạn chế mức tăng của giá trong nước, nhưng không đồng nghĩa giá bán lẻ sẽ giảm. Giá xăng dầu trong nước còn chịu tác động của nhiều yếu tố khác như tỷ giá USD/VND, vận tải, bảo hiểm, thuế phí...

Ông Nguyễn Đức Dũng - Phó Tổng giám đốc MXV chia sẻ về ảnh hưởng của SPR đến Việt Nam

Trong kỳ điều hành ngày 23/7, dù Liên Bộ Công Thương - Tài chính đã sử dụng Quỹ Bình ổn ở mức 1.500 đồng/lít, giá dầu diesel vẫn tăng hơn 2.400 đồng/lít. Biến động thị trường dầu thành phẩm quốc tế vì thế có thể lấn át tác động từ SPR.

Dự trữ ngày càng giảm cũng đồng nghĩa dư địa để can thiệp thị trường càng thu hẹp dần. Đến ngày 17/7, tồn kho dầu thô thương mại của Mỹ đạt 411,7 triệu thùng, thấp hơn khoảng 6% so với mức trung bình 5 năm; tồn kho xăng và nhiên liệu chưng cất cũng thấp hơn 7-10%.

Nếu SPR tiếp tục giảm, tồn kho thương mại thấp và cấu trúc giá dầu các kỳ hạn duy trì backwardation (giá giao gần cao hơn kỳ hạn xa), đó là tín hiệu cho thấy thị trường vẫn thiếu hụt nguồn cung vật chất dù đã có sự can thiệp.

Còn khi khủng hoảng qua đi, lượng dầu đã giải phóng phải được mua lại để bổ sung SPR. Hoạt động này có thể tạo thêm lực cầu trung và dài hạn, nhưng khó tạo chu kỳ tăng giá mới nếu sản lượng toàn cầu phục hồi nhanh hơn nhu cầu.

Đợt giải phóng SPR vừa qua góp phần giúp giá dầu không duy trì trên mốc 100 USD/thùng. Tuy nhiên, SPR chỉ làm dịu cú sốc trong ngắn hạn, chứ không làm thay đổi cán cân cung - cầu. Khi dự trữ xuống mức thấp nhất trong hơn 40 năm, dư địa can thiệp của Mỹ càng thu hẹp. Vì vậy, bên cạnh diễn biến địa chính trị, tốc độ bổ sung trở lại SPR sẽ là một yếu tố đáng chú ý của thị trường dầu trong thời gian tới.

Hoàng Phúc - Sở Giao dịch Hàng hóa Việt Nam (MXV)